بودند كار جغرافياى علمى مسلمانان از دوران عباسيان يعنى در نيمه دوم قرن دوم هجرى آغاز شد و چرا در آغاز كار حاملان جغرافياى علمى غالبا ايرانيان بودند ؟ در جواب مىتوان گفت كه عباسيان در جهت‌گيرى سياسى بيشتر با ايران و فرهنگ ايرانى ارتباط داشتند . « 1 » برمكيان و ديگر وزراى ايرانى در تشويق خلفا به فعاليتهاى علمى نقش مهمّى ايفا مىكردند . « 2 » منجمان كه در دربار ساسانيان شناخته شده بودند ، به دوران امويان نامى از آنها نيست و كلمه منجّم را در اشعار پيش از سال 132 هجرى قمرى نمىتوان يافت . « 3 » استقرار خلافت عباسيان در سال 132 هجرى قمرى مقدمهء عصرى سراسر افتخار ، قدرت و شكوه ، جاه و جلال و فرهنگ و سعادت براى ملل تحت سلطه مسلمانان بود و فعاليتهاى علمى از آن هنگام آغاز شد . « 4 » گفته‌اند ، منصور خليفهء عباسى براى انتخاب محل پايتخت جديد از منجّمان يارى خواست ، به اين مناسبت نام دو تن از منجّمان به ميان مىآيد كه طبق معمول آن دوران ، هيأت‌شناس نيز بوده‌اند و به ميراث علمى روزگار خود معرفت كامل داشته‌اند . يكى از آن دو تن ، نوبخت بود كه اعقاب وى در علم و سياست در دربار عباسى منزلت ممتازى به‌دست آوردند . ديگرى ما شاء اللّه يهودى بود كه با ميراث علمى ايران كاملا آشنا بود و زيج شاه را كه اصل آن به دوران ساسانى باز مىگردد ، خوب مىشناخت . ميان اين ميراث ايرانى و جنديشاپور ، مدرسهء طبى معروف دوران ساسانيان ، كه هر چند بيشتر طبيبانش مسيحى بودند ، زبانشان پارسى بود ، رابطه‌اى مىتوان ديد . « 5 » علوم بيگانه تا زمان ابو جعفر منصور ( 136 - 158 ق / 753 - 775 م ) ، بانى بغداد ، شكوفا نشد . دلبستگى و علاقهء فراوان وى به احكام نجوم و ترجمه كتابهاى علمى به زبان عربى موجد برپايى انقلابى فرهنگى شد . اوج انقلاب در دوران مأمون عباسى بود كه به دنبال آن تمدن اسلامى را غنايى سرشار بخشيد .

--> ( 1 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 75 - 76 . ( 2 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 91 . ( 3 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 76 . ( 4 ) . خدمات مسلمانان به جغرافيا ؛ ص 17 . ( 5 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 76 - 77 .